Η παγκόσμια κατάσταση και η ιδεολογική πάλη
Γράφει ο Νίκος Σαλπιστής
Ζούμε σε δύσκολους καιρούς διαμορφώνονται οικονομικές, πολιτικές και γεωστρατηγικές συνθήκες παγκοσμίως που θυμίζουν σε μεγάλο βαθμό τα προεόρτια του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου
Οικονομική κρίση, σύγκρουση μεγάλων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, διαμόρφωση συνασπισμών κρατών , πολεμική προετοιμασία.
Μπροστά σε αυτή τη ζοφερή πραγματικότητα, εκτός από τους κοινωνικούς και πολιτικούς αγώνες των λαϊκών στρωμάτων, κρίσιμος είναι ο τομέας της ιδεολογικής πάλης.
Κομμάτι αυτής της αντιπαράθεσης είναι ο τρόπος προσέγγισης και ερμηνείας των ιστορικών γεγονότων . Με δύο λόγια η προβολή τους στο παρόν και το μέλλον με στόχο να βγάλουμε συμπεράσματα για το σήμερα .
Σκοπός είναι υπεράσπιση των συμφερόντων των λαϊκών στρωμάτων, διαφορετικά η αξία της ιστορικής έρευνας, η ίδια η ιστορία, δεν έχει κανένα νόημα .
Στην κοινωνία που ζούμε η γνώση τεμαχίζεται και μας προσφέρεται ως καταναλωτικό προϊόν. Η ιστορία δεν είναι πρόσθεση προσωπικών εμπειριών, δεν είναι αφήγημα αλλά είναι επιστήμη που απαιτεί τεκμηρίωση, ενοποίηση των ιστορικών γεγονότων, επιλογή ερμηνευτικής οπτικής, και καθολική προσέγγιση.
Η κριτική στις επιλογές των ιστορικών υποκειμένων, πολλές φορές, ξεκινά από την εκ των προτέρων θέση για την αποφυγή μιας ενδεχόμενης αναγκαίας σύγκρουσης, σύγκρουση που, θα απαιτούσε μεν θυσίες, αλλά θα είχε θετικά αποτέλεσμα . Αυτή η θέση οδηγεί στην ενσωμάτωση των απόκληρων της γης στη λογική του ισχυρού.
Θυμίζει την επιλογή της μικρότερης βλάβης από την αποδοχή χρήσης υποκατάστατων ή των «μαλακών» ναρκωτικών σε σχέση με την, οδυνηρή μεν, αλλά αποτελεσματική «καθαρή» θεραπευτική προσέγγιση των εξαρτημένων .
Είναι η αναθεωρητική ματιά για τη δεκαετία του 1940. Μερικά από τα ερμηνευτικά της εργαλεία είναι τα παρακάτω…
Εστιάζει στο άτομο, όχι ως συλλογικό υποκείμενο, αλλά ως «ξένοιαστο καβαλάρη».
Για την απόδοση ευθυνών συμψηφίζει τη βία των εκμεταλλευτών με την αντιβια των εκμεταλλευόμενων.
Κρίνει με τα σημερινά μέτρα , γεγονότα του παρελθόντος.
Απαξιώνει έμμεσα την Αντίσταση του λαού, προβάλλοντας το δευτερεύον και όχι το κύριο…
Είναι πολύ εύκολο σε κάποιον να κάνει κριτική σε επιλογές προσώπων και φορέων , εχοντας το πλεονέκτημα της εκ των υστέρων γνώσης, του αποτελέσματος και των λαθών που έγιναν, πράγμα που δείχνει, πολλές φορες, κακοπιστία και υστεροβουλία. Την ώρα της δράσης δεν έχεις διαθέσιμα όλα τα δεδομένα για να παίρνεις πάντα τις σωστές αποφάσεις. Θα κρίνουμε λοιπόν την πρόθεση και την ανιδιοτελή και ηρωική απόφαση της αντίστασης.
Το ιστορικό πλαίσιο όσων συνέβησαν στο Καταφύγι
Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος πάτησε επάνω στην ύπαρξη πολλών φασιστικών και εθνικιστικών καθεστώτων στην Ευρώπη.
Αν και σήμερα δεν μπορούμε να μιλήσουμε για φασιστικά καθεστώτα διάχυτο είναι όμως το συμπέρασμα ύπαρξης αυταρχικών καθεστώτων της αστικής τάξης η οποία «σφίγγει τα λουριά» προετοιμαζόμενη για πόλεμο, έχοντας στόχο να ξεπεράσει την οικονομική κρίση και να βρει νέα πεδία κερδοφορίας, θυμίζοντας το «ζωτικό χώρο» που διεκδικούσε το ναζιστικό καθεστώς του Χίτλερ με τους συμμάχους του, για το γερμανικο κεφάλαιο.
Όμως τι νόημα έχει να μιλήσουμε για το φασισμό αν δεν μιλήσουμε για τα θεμέλια του?
Έλεγε Μπρεχτ «…Πώς, λοιπόν, τώρα να πει κάποιος αντίπαλος του φασισμού την αλήθεια γι αυτόν, όταν δε θέλει να πει τίποτα για τον καπιταλισμό, που τον προκαλεί»;
Το Καταφύγι πλήρωσε βαρύ φόρο αίματος ( αμάχων και ανταρτών) και καταστροφών στη ναζιστική κρεατομηχανή. Δεν ήταν το μόνο …
H διαταγή της ανώτατης διοίκησης του Χίτλερ στις 16 Δεκεμβρίου 1942 (ένα χρόνο πριν τα γεγονότα του Καταφυγίου) ήταν σαφής…«Αν ο αγώνας αυτός κατά των συμμοριών στα Βαλκάνια δεν διεξαχθεί με τα πιο ωμα μέσα, τότε δεν θα επαρκούν πια οι διαθέσιμες δυνάμεις …γι’ αυτό ο στρατός έχει το δικαίωμα να χρησιμοποιεί κατά των γυναικών και των παιδιών κάθε μέσο, αρκεί μόνο να οδηγεί αυτό σε επιτυχία…»
200.000 Έλληνες έχασαν τη ζωή τους από την πείνα, επειδή η κατοχική δύναμη κατάσχεσε τρόφιμα και καύσιμα. Καταστράφηκε το 50% της βιομηχανίας και το 75% του οδικού και σιδηροδρομικού δικτύου. Ο πληθυσμός της Ελλάδας το 1940 ήταν 7.344.860 άτομα, το 1944 έπεσε στα 6.805.000 και το 1947 ήταν 7.367.405, ενώ έπρεπε να ξεπερνάει τα 8.500.000. 1.770 χωριά καταστράφηκαν, 400.000 σπίτια πυρπολήθηκαν.
Έλληνες χάθηκαν στις πολύνεκρες μάχες στα διάφορα μέτωπα (70.000), από τα εκτελεστικά αποσπάσματα (56.225), στα στρατόπεδα της Γερμανίας (105.000). Μειώθηκε ο πληθυσμός από την υπογεννητικότητα (300.000).Νεκροί από βομβαρδισμούς 7.120.Νεκροί σε μάχες της Εθνικής Αντίστασης (σύμφωνα με γερμανικά στοιχεία) 20.650.Νεκροί στη Μέση Ανατολή 1.100. Απώλειες Εμπορικού Ναυτικού 3.500.
Το βιβλίο
Μετά από αυτήν την εισαγωγή θα ήθελα έρθω στο βιβλίο του Δημήτρη Κρήτου που παρουσιάζουμε σήμερα.
Ο Δημήτρη Κρήτος έγραψε ένα βιβλίο για ένα θέμα που τον απασχολούσε προσωπικά, όντας ο ίδιος μέλος της κοινότητας των Καταφυγιωτών, ακροατής της ιστορίας της πυρπόλησης του Καταφυγίου, της μάχης του ΕΛΑΣ κατά των Γερμανών και του Παμμακεδονικου Συνεδρίου της ΕΠΟΝ, από πρωταγωνιστές των γεγονότων και συγγενείς του.
Ο Δημήτρης, μετά από την πλούσια συγγραφική του δραστηριότητα για τη γενέτειρά του, όφειλε αυτήν την έρευνα , την εργασία και τελικά το βιβλίο στην Καταφυγιώτικη κοινωνία και όχι μόνο. Η διαφορά με τα άλλα συγγράμματα είναι ότι έχει βάλει την ψυχή του σε αυτό. Είναι σαν να βίωσε τα γεγονότα. Τον απασχολούσαν τα « γιατί και τα διότι».
Έκανε μία ενδελεχή έρευνα, κουραστική, βασανιστική θα έλεγα. Διέσωσε και αποτύπωσε στο χαρτί γεγονότα , καταστάσεις και πρόσωπα. Αυτό από μόνο του θα είχε μία μεγάλη αξία αλλά δεν στέκεται μόνο σε αυτό.
Προσεγγίζει όσα συνέβησαν στο Καταφύγι της Κατοχής από πολλές πλευρές αλλά καταλήγει σε συμπεράσματα, παίρνει θέση, κράτα το κύριο και παραμερίζει το δευτερεύον.
Αναδεικνύει τον ηρωικό αγώνα της αντιστασιακής οργάνωσης του ΕΑΜ ( και των κομμάτων που το ίδρυσαν, δηλαδή του ΚΚΕ, του Σοσιαλιστικού και του Αγροτικού κόμματος) και του ένοπλου σκέλους του, του ΕΛΑΣ, που μέσα από θυσίες και τον ένοπλο αγώνα οικοδόμησε μια άλλη κοινωνία στο βουνό και για τρεις μήνες στις πόλεις , καταστρέφοντας τον εχθρό και ανοίγοντας δρόμο για ένα ελπιδοφόρο αύριο.
Παρά την αναλυτική παρουσίαση των γεγονότων, δεν κουράζει. Η γραφή του είναι λογοτεχνική. Η αφήγηση ελκυστική, φιλολογικά αρτια . Δεν υπάρχουν εννοιολογικά χάσματα και αφηγηματικά κενά. Κάθε παράγραφος πατάει στην προηγούμενη και εισηγείται την επόμενη . Είναι ένας οδηγός ανάλυσης και ερμηνείας των ιστορικών γεγονότων που ωθεί σε σκέψεις.
Εναλλάσσει τη ζωντανή μαρτυρία με την κρίση για τις καταστάσεις, διατηρώντας αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη για τη συνέχεια.
Οι αναφορές στο Θουκυδίδη πλαισιώνονται με ζωντανές μαρτυρίες. Σημαντικές είναι οι πληροφορίες και για την καινοτόμο εκπαιδευτική προσέγγιση και πρακτική του αντιστασιακού δάσκαλου Φυλακτού.
Συμβάλλει στον εμπλουτισμό των γνώσεων μας για το Αντιστασιακο φαινόμενο με κεντρικό πυρήνα την παρουσίαση της Καταφυγιώτικης Αντιστασιακής δράσης.
Το βιβλίο απαντάει σε γενικότερα ερωτήματα , μέσα από την τοπική εμπειρία , τα όποια προκύπτουν σε οριακές καταστάσεις και αντιπαραθέσεις, όπως είναι ο πόλεμος, η Κατοχή, η πείνα.
Μπορεί να υπάρξει αγώνας χωρίς λάθη και θυσίες;
Με ποιον θα πας και ποιον θα αφήσεις;
Μπορεί να φτιάσεις στη Νίκη από σίγουρα μονοπάτια , όταν ο αντίπαλος είναι δυνατότερος, ή χρειάζεται να ρισκάρεις;
Είναι η συλλογικότητα του αγώνα πιο αποτελεσματική από τη μοναχική πορεία του αγωνιστή;
Ήταν η Αντίσταση στον κατακτητή η αιτία της Κατοχικής βίας ή αυτή προϋπήρχε της Αντιστασιακής αντιβιας;
Όταν το διακύβευμα είναι τόσο προφανές και άξιο λόγου– παραδείγματος χάρη η κατοχή, η προστασία της πατρίδας , ο αγώνας για την απελευθέρωση, η πείνα– δεν υπάρχει μεγάλο περιθώριο για ουδετερότητα.
Αυτή εκλαμβάνεται ως λιποταξία. Σε οριακές καταστάσεις και ισορροπίες επιστρατεύονται όλες οι δυνάμεις έναντι ενός ανώτερου αντιπάλου.
Όταν το ισοζύγιο των δυνάμεων είναι αρνητικό για την Αντίσταση, τότε κάθε ταλάντευση, πόσο μάλλον συνεργασία με τον εχθρό, αφαιρεί δυνάμεις από την εσωτερική αντίσταση, ωφελεί τον αντίπαλο κατακτητή .
Είναι βιβλίο αναφοράς, όχι μόνο για τα στοιχεία που φέρνει στην επιφάνεια αλλά και για την ερμηνεία που δίνει , πολύτιμη παρακαταθήκη και εργαλείο μάχης για τις νεότερες γενιές, για τους επόμενους ερευνητές και αναγνώστες που παίρνουν τη σκυτάλη.
Η εκπαιδευτική κοινότητα, και οι νέοι ερευνητές χρειάζεται να αναδείξουν αυτή την πολύτιμη κληρονομιά του Αντιστασιακού κινήματος στην Πιερία και να ερευνήσουν ακόμη περισσότερο την τοπική του διάσταση σε κάθε χωριό , κωμόπολη και πόλη του Νομού.
Το έχουμε ανάγκη…