Ζούμε μια ιστορική μετάβαση. Ο κόσμος παράγει περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες από ποτέ, η τεχνολογία φτάνει σε επίπεδα επιστημονικής φαντασίας και η παγκοσμιοποίηση δημιουργεί ιστούς αλληλεξάρτησης που πριν μερικές δεκαετίες θα φάνταζαν απίστευτοι.

Κι όμως, η πρόοδος δεν μεταφράζεται αυτόματα σε κοινωνική ευημερία. Η συγκέντρωση πλούτου σε λίγες ελίτ, οι κοινωνικές ανισότητες, η υποαξιοποίηση των παραγωγικών δυνάμεων και η απαξίωση θεσμών δείχνουν ότι το οικονομικό και πολιτικό σύστημα παράγει πλούτο χωρίς να τον μοιράζει δίκαια. Ένα παιδί σε ένα φτωχό χωριό εξακολουθεί να μην έχει τις ίδιες ευκαιρίες με ένα παιδί σε μια πλούσια πόλη. Η πρόσβαση σε εκπαίδευση, υγεία, τεχνολογία, πληροφόρηση και συμμετοχή στις αποφάσεις παραμένει άνιση.

Ο καπιταλισμός, βασισμένος στην ιδιωτική ιδιοκτησία και την αλυσίδα επένδυση → παραγωγή → κατανάλωση → συσσώρευση, έχει μπει σε κρίση. Οι πολυεθνικές και τα χρηματοπιστωτικά κέντρα συσσωρεύουν πλούτο, ενώ η πραγματική οικονομία συρρικνώνεται. Η υπερσυσσώρευση οδηγεί σε υπερπαραγωγή, πτώση κερδοφορίας, φούσκες και περιοδικές κρίσεις. Απαξιώνονται οι θεσμοί, περιορίζεται η εμπιστοσύνη, αυξάνεται η πολιτική δυσπιστία.

Η ψηφιακή επανάσταση με την τεχνητή νοημοσύνη, τα big data, το blockchain, την αυτοματοποίηση και τις πλατφόρμες δημιουργεί ένα νέο καθεστώς ισχύος, τον ψηφιακό καπιταλισμό. Εμφανίζονται νέα ψηφιακά μονοπώλια που συγκεντρώνουν γνώση, δεδομένα και εξάρτηση ολόκληρων κρατών.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι, ποιος ελέγχει την τεχνολογία και για ποιο σκοπό; Αν παραμείνει όργανο πλουτισμού λίγων, οι ανισότητες θα βαθύνουν. Αν όμως αξιοποιηθεί κοινωνικά, μπορεί να απελευθερώσει τεράστιες παραγωγικές δυνατότητες.

Ο κίνδυνος του πολέμου και η σημασία της ειρήνης

Η παγκόσμια σκηνή χαρακτηρίζεται από κατακερματισμό ισχύος. Καμία δύναμη δεν κυριαρχεί απόλυτα. Οι συγκρούσεις σε Ουκρανία, Μέση Ανατολή, Ασία, η αντιπαράθεση ΗΠΑ – Ρωσίας και ΗΠΑ – Κίνας δείχνουν ένα τοπίο γεμάτο εντάσεις. Μέχρι σήμερα, έχει αποφευχθεί μια γενικευμένη παγκόσμια σύρραξη. Αυτό οφείλεται κυρίως στον φόβο πυρηνικής καταστροφής, στην οικονομική αλληλεξάρτηση, αλλά και στην παγκόσμια ψηφιακή διασύνδεση που καθιστά κάθε πόλεμο καταστροφικό σε όλα τα επίπεδα.

Η ιστορία όμως μας προειδοποιεί. Το 1914, η Ευρώπη, σε οικονομική άνθηση τότε και επιστημονική πρόοδο, πίστευε ότι ένας μεγάλος πόλεμος ήταν αδιανόητος. Κι όμως, ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος κατέστρεψε ολόκληρη ήπειρο. Το 1939, η κρίση της δημοκρατίας και η άνοδος του φασισμού και του ναζισμού οδήγησαν στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, με δεκάδες εκατομμύρια νεκρούς. Κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, η πυρηνική ισορροπία τρόμου απέτρεψε την άμεση σύγκρουση, αλλά η ανθρωπότητα έζησε δεκαετίες με τον φόβο του αφανισμού.

Σήμερα, ζούμε μια αντίστοιχη στιγμή. Η τεχνολογία πολλαπλασιάζει τις δυνατότητες καταστροφής, η κλιματική κρίση και οι ανισότητες δημιουργούν εκρηκτικές πιέσεις, οι περιφερειακές συγκρούσεις κινδυνεύουν να γενικευθούν. Η ειρήνη δεν είναι δεδομένη, είναι υπό διαρκή απειλή.

Η ειρήνη, λοιπόν, δεν είναι απλώς μια ακόμα πολιτική επιλογή. Είναι το ίδιο το θεμέλιο της ύπαρξης μας. Χωρίς ειρήνη, καμία πρόοδος δεν έχει σημασία. Καμία τεχνολογία, καμία παραγωγή, καμία κοινωνική πολιτική δεν μπορεί να σταθεί. Είναι το ύψιστο, καθολικό δικαίωμα της ανθρωπότητας. Είναι ζήτημα ζωής και θανάτου.

Το διακύβευμα της εποχής

Βρισκόμαστε σε σταυροδρόμι.

  • Ο καπιταλισμός παράγει πλούτο αλλά και ακραίες ανισότητες.
  • Οι νέες τεχνολογίες ανοίγουν δυνατότητες αλλά εντείνουν τον συγκεντρωτισμό.
  • Η παγκόσμια αλληλεξάρτηση αποτρέπει προς το παρόν γενικευμένο πόλεμο, αλλά οι κίνδυνοι κλιμάκωσης παραμένουν ορατοί.

Το διακύβευμα είναι σαφές, είτε θα οικοδομήσουμε ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο με δίκαιη κατανομή πόρων, δημοκρατικό έλεγχο των παραγωγικών δυνάμεων και αξιοποίηση της τεχνολογίας προς όφελος όλων, είτε θα διολισθήσουμε σε έναν κόσμο εντεινόμενων ανισοτήτων, συγκεντρωτικής εξουσίας και αυξανόμενων πολεμικών απειλών.

Το ερώτημα είναι ποιες πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις μπορούν να δώσουν την κατάλληλη απάντηση. Είναι η Σοσιαλδημοκρατία με τον περιορισμένο αναδιανεμητικό της ρόλο; Είναι η Ριζοσπαστική Αριστερά που επιδιώκει βαθύτερο μετασχηματισμό; Είναι τα οικολογικά, φεμινιστικά, εργατικά και ψηφιακά κινήματα που διεκδικούν νέες μορφές πολιτικής; Είναι οι άνθρωποι του πολιτισμού και της διανόησης; Ή θα αναδειχθούν νέες αντισυστημικές στρατηγικές μέσα από κοινωνικούς αγώνες; Είναι όλοι και όλα μαζί;

Η ιστορία μας διδάσκει ότι κάθε εποχή κρίσης γεννά καινούριες απαντήσεις. Το στοίχημα είναι να είναι απαντήσεις ειρηνικές, δίκαιες, δημοκρατικές. Γιατί χωρίς ειρήνη, χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη, χωρίς συμμετοχή των πολιτών, καμία πρόοδος δεν έχει πραγματικό νόημα.